ปูนหมัก ปูนตำ และผนังวัดไทย: ภูมิปัญญาปูนขาวที่ยิ่งเก่ายิ่งงาม

ปูนหมัก ปูนตำ คืออะไร

ก่อนปูนซีเมนต์จะเข้ามาเป็นวัสดุหลักของงานก่อสร้าง ช่างไทยใช้ปูนขาวเป็นหัวใจของงานฉาบผนัง ชื่อเรียกที่ได้ยินบ่อยคือปูนหมักและปูนตำ ชื่อบอกวิธีทำอยู่ในตัว ปูนหมักคือปูนขาวที่แช่และบ่มไว้เป็นเวลานานจนเนื้อเนียนและพร้อมใช้ ส่วนปูนตำคือการนำปูนมาตำผสมกับทรายและส่วนผสมอื่นจนเข้ากันเป็นเนื้อเดียว

สูตรจริงแตกต่างกันไปตามช่าง สำนัก และท้องถิ่น บางสูตรเติมส่วนผสมจากธรรมชาติเพื่อให้ปูนเหนียวและยึดเกาะดีขึ้น รายละเอียดเหล่านี้เป็นความรู้เฉพาะทางที่ช่างและนักอนุรักษ์ศึกษากันอย่างจริงจัง สิ่งที่เราพูดได้อย่างมั่นใจคือ ทั้งหมดตั้งอยู่บนวัตถุดิบเดียวกับ limewash นั่นคือปูนขาว

ปูนขาวอยู่ตรงไหนบ้างในวัดและบ้านเก่าของไทย

ถ้าเคยเดินในวัดเก่าตอนบ่ายแล้วรู้สึกว่าผนังขาวดูนุ่มตา ไม่แสบตาเหมือนผนังตึกใหม่ ส่วนหนึ่งมาจากผิวปูนขาวนี่เอง ลองสังเกตดูในครั้งหน้า

• ผนังโบสถ์และวิหาร: ผิวฉาบด้านนุ่ม มีคลื่นเบา ๆ ตามมือช่าง
• เจดีย์และกำแพงแก้ว: งานฉาบที่ต้องอยู่กลางแดดกลางฝนมานาน
• ลายปูนปั้น: ลวดลายประดับหน้าบัน ซุ้มประตู และซุ้มหน้าต่าง ที่ปั้นจากปูนโดยตรง
• ผนังจิตรกรรมฝาผนัง: ภาพเขียนในโบสถ์จำนวนมากเขียนลงบนผนังปูนฉาบ
• ตึกแถวเก่า: อาคารเก่าในย่านเมืองเก่าหลายแห่ง เช่น ย่านเมืองเก่าของกรุงเทพฯ และภูเก็ต ใช้ปูนขาวในงานก่อและงานฉาบ

ทำไมผนังปูนขาวถึงยิ่งเก่ายิ่งงาม

ผนังปูนขาวไม่ได้พยายามต่อสู้กับเวลา มันยอมให้เวลาทิ้งร่องรอยไว้ เหมือนกระเป๋าหนังแท้ที่ยิ่งใช้ยิ่งมีสีสวย ต่างจากกระเป๋าหนังเทียมที่วันหนึ่งก็ลอกเป็นแผ่น

เหตุผลเชิงวัสดุมีสามข้อหลัก ข้อแรก ปูนขาวนิ่มกว่าและยืดหยุ่นกว่าปูนซีเมนต์ จึงขยับไปพร้อมกับอิฐเก่าได้โดยไม่แตกร้าวรุนแรง ข้อสอง มันระบายความชื้นได้ดี น้ำที่ซึมเข้าผนังจึงระเหยออกได้ ไม่ขังอยู่ข้างใน ข้อสาม ผิวปูนขาวซีดและเปลี่ยนเฉดอย่างค่อยเป็นค่อยไป บวกกับร่องรอยการทาซ่อมทับหลายรุ่น ผนังจึงมีเลเยอร์ของเวลาที่ไม่มีใครวาดขึ้นมาได้

นี่คือความงามแบบเดียวกับที่ญี่ปุ่นเรียกว่า wabi sabi ความงามของสิ่งที่ไม่สมบูรณ์และเปลี่ยนไปตามกาลเวลา เพียงแต่เรามีมันอยู่ในวัดใกล้บ้านมานานแล้ว

บทเรียนจากงานอนุรักษ์: อย่าเอาปูนซีเมนต์ไปปะผนังปูนขาวเก่า

นักอนุรักษ์อาคารทั่วโลกเห็นตรงกันในหลักการข้อหนึ่ง วัสดุที่ใช้ซ่อมควรเข้ากันได้กับวัสดุเดิม ปูนซีเมนต์แข็งกว่าและระบายความชื้นได้น้อยกว่าปูนขาวมาก เมื่อนำไปปะบนผนังปูนขาวเก่า ความชื้นและเกลือในผนังจะหาทางออกไม่ได้ แล้วไปทำลายอิฐและปูนเดิมรอบ ๆ รอยปะแทน

สำหรับโบราณสถาน งานซ่อมควรอยู่ในมือผู้เชี่ยวชาญและเป็นไปตามข้อกำหนดของหน่วยงานที่ดูแล ส่วนเจ้าของตึกแถวหรือบ้านเก่าทั่วไปที่ฉาบด้วยปูนขาว มีหลักง่าย ๆ ที่ช่วยได้

• ปรึกษาช่างหรือสถาปนิกที่มีประสบการณ์งานอาคารเก่าก่อนรื้อหรือฉาบใหม่
• หลีกเลี่ยงการปะรอยด้วยปูนซีเมนต์หรือปิดทับด้วยวัสดุที่ไม่ระบายความชื้น
• หาสาเหตุความชื้นก่อน เช่น รางน้ำรั่ว น้ำใต้ดิน หรือท่อแตก
• เก็บร่องรอยเดิมที่ยังแข็งแรงไว้ ไม่จำเป็นต้องทำให้ใหม่เอี่ยมทั้งผนัง

ผนังสไตล์ limewash วันนี้ สะท้อนอะไรจากผนังวัดไทย

เมื่อคนรุ่นใหม่ตามหาผนังลายปูนผิวด้านสำหรับบ้านและคาเฟ่ สิ่งที่พวกเขาตามหาจริง ๆ คือคุณสมบัติชุดเดียวกับผนังวัดเก่า ผิวด้านที่ไม่สะท้อนแสงจ้า เฉดเข้มอ่อนที่ดูเหมือนมือคนทำ และความรู้สึกสงบเวลาแสงตกกระทบ

พาเลตที่ให้อารมณ์นี้ได้ดีมักมาจากวัสดุรอบวัดไทย ขาวปูน ทรายแม่น้ำ ข้าวคั่ว ดินเผา และแดงจากไม้ฝางที่ใช้ย้อมผ้ามาแต่โบราณ สำหรับบ้านทั่วไป Voqe Mineral Finish เป็นสีมิเนอรัลสไตล์ Lime Wash ที่ทาบนผนังปูนที่รองพื้นแล้ว ไม่ใช่ปูนขาวแบบดั้งเดิม จึงเหมาะกับบ้านและพื้นที่ใหม่ ไม่ใช่งานซ่อมโบราณสถาน

นำกลิ่นอายผนังโบราณมาใช้ในบ้านอย่างให้เกียรติ

การหยิบแรงบันดาลใจจากวัดมาใช้ในบ้านทำได้อย่างสวยงาม ถ้าเริ่มจากความเข้าใจ ลวดลายบางอย่างในศาสนสถานมีความหมายทางศาสนาและความเชื่อ จึงควรใช้อย่างรู้ที่มา ไม่ใช่หยิบมาเป็นลายตกแต่งทั่วไป สิ่งที่หยิบมาใช้ได้อย่างสบายใจคือบรรยากาศ ผิว และสี

• โถงทางเข้าบ้าน: ผนังผิวด้านโทนขาวปูน คู่กับพื้นไม้หรือกระเบื้องดินเผา
• มุมพระหรือห้องพระ: ผนังโทนนวลสงบ แสงอุ่นจากด้านข้าง ไม่ต้องตกแต่งเพิ่มมาก
• ลานบ้านและกำแพงสวน: ผิวด้านโทนทรายที่ปล่อยให้เปลี่ยนไปตามฝนและแดด
• ห้องนั่งเล่น: ผนังลายปูนหนึ่งด้าน คู่กับไม้สัก ทองเหลือง และผ้าทอมือ